Zbornik Matice srpske za istoriju 57 (1998), str. 223–227

Sima M. Cirkovic, RABOTNICI, VOJNICI, DUHOVNICI. DRUŠTVA SREDNJOVEKOVNOG BALKANA
Equilibrium, Beograd , 1997.

Proucavanje srednjovekovne istorije jugoslovenskih naroda je tokom druge polovine XIX i u XX veku kontinuiranim i sistematskim delovanjem nekoliko pokolenja naucnika metodološki i tematski podignuto na izuzetan nivo. Doprinos Sime Cirkovica u ovim zajednickim naporima je takav da ga stavlja u red sa velikanima srpske medievistike Ruvarcem, Jirecekom, Novakovicem, Stanojevicem, Radojcicem i drugima.
Knjiga Rabotnici, vojnici, duhovnici u izdanju izdavacke kuce Equilibrium (Biblioteka Dimenzije istorije) predstavlja odbir najvažnijih radova i rasprava profesora Sime Cikovica iz oblasti " nepoliticke" istorije. Studije izabrane i sakupljene u ovoj knjizi nastale su pretežno u dijalogu, u pokušaju da se gradom iz autorovog vidokruga (Balkan, Srbija, Bosna) odgovori na pitanja aktuelna u svetskoj medievistici. Prilikom odbira studija autor je pokušao da reši dva problema koja su mu se prirodom njegovih istraživanja ali i nacinom prezentacije nametnula. Prvi je da radovi predstavljaju zaokruženu celinu koja ce jasno izraziti njegove stavove i poglede na pitanja vezana za istoriju dugog trajanja a drugi da našoj javnosti na jednom mestu prezentuje niz izuzetno znacajnih a teško pristupacnih radova do sada objavljenih u stranim casopisima i na stranim jezicima. Izuzetan trud kako autora tako i izdavaca omogucili su da se taj posao uspešno završi.
Radovi u ovoj knjizi su grupisani u tri celine:

I. Materijalne strukture: kontinuitet i promena
II. Društveni modeli i društvene stvarnosti
III. Kulturni obrasci društava u sazrevanju

Svaka od ovih celina obraduje po jedan znacajan segment istorijskih istraživanja – privredu, društvo i kulturu. Autor, ocito namerno, izostavlja radove vezane za politicku istoriju, odnosno takozvane dogadaje kratkog trajanja, mada je i u toj oblasti dao znacajan istraživacki doprinos. Verovatno da razlog tog izbora leži u potrebi da se i na taj nacin ukaže šta su osnovne tendencije svetske istoriografije danas i ujedno trasira put za dalja istraživanja u tom pravcu. Upravo u ovim oblastima radovi profesora Cirkovica su u mnogo cemu jedinstveni kod nas i u velikoj meri usmeravaju naucne napore niza mladih istoricara.
Prvo poglavlje Materijalne strukture: kontinuitet i promena sastoji se od osam radova, koje povezuje zajednicka nit interesovanja za razvoj srpske privrede od njenog pocetnog naturalnog oblika do tržišne proizvodnje prouzrokovane razvojem rudarstva i sa tim razvojem povezanom delatnošcu trgovaca iz Primorja, pre svega Dubrovcana.
Prva rasprava u ovom delu, Razvoj i zaostalost na Balkanskom poluostrvu izmedu XIII i XVI veka, pokrece pitanje o uzrocima privredne i svekolike druge zaostalosti na Balkanu u srednjem veku i uzrocima njegovog razvoja. Fokusirajuci svoja razmatranja na zapadni deo Balkana, karakteristican po nepostojanju urbanizacije do XIII stoleca, autor postavlja pitanje o uzrocima njegovog naglog privrednog razvoja. U odgovoru na njega on se ne zadovoljava prostim prihvatanjem mišljenja prisutnog vec jedno stolece, koje taj uspon povezuje s rudarskom proizvodnjom, koju su sredinom XIII veka pokrenuli u Srbiji "Sasi", nemacki rudari. Mada je nesumnjivo da je rudarstvo dalo zamah i ubrzanje privrednom razvoju zapadnog dela Balkana, rasprava pokazuje da bi, pre konacnog zakljucka, trebalo jasnije sagledati stanje agrarne privrede, demografska kretanja, unutrašnju kolonizaciju, znacajne promene u agrarnoj tehnici (uvodenje pluga) i rasporedu kultura. Analizirajuci stanje privrede na Balkanu u prvom periodu turske vlasti, autor zakljucuje da uspostavljanje osmanske vlasti nije donelo katastrofalne posledice privredi Balkana, vec da je osmanski režim citavo stolece bio na grebenu jednog talasa koji je odavno poceo da se diže i koji je dolazio iz velikih dubina.
Rasprava Naturalna privreda i tržišna proizvodnja izmedu XIII i XV stoleca proucava razvoj privrednih odnosa na zapadnom delu Balkanskog poluostrva od pocetaka agrarne privrede doseljenih slovenskih zemljoradnika i njihovih suseda, izolovanih grupa balkanskih starosedelackih stocara, do razvijene srednjovekovne privrede sa jakom robnom proizvodnjom, stalnim trgovackim prometom, velikom ulogom novca i složenim oblicima privredivanja. Razmatrajuci teritorijalne razlike u oblicima proizvodnje, autor istice regione u kojima je robna proizvodnja bila izrazitije zastupljena – primorski pojas i rudarske centre i podrucja koja prema njima gravitaraju, nasuprot izrazito neurbanizovanim delovima, kakva je bila planinska zona Dinarskog masiva, narocito današnja Hercegovina i Crna Gora.
O ekonomskoj istoriji najznacajnijeg privrednog centra zapadnog dela Balkana Dubrovnika govori rasprava Dubrovnik i zalede u srednjem veku . Odgovarajuci na pitanje o osnovnim uzrocima i uslovima koji su omogucili da se baš Dubrovnik, u konkurenciji tridesetak naselja sa istocne obale Jadrana koja su imala približno jednake uslove za privredni uspon, uzdigne do dominantnog položaja, autor ne nudi jednostavan odgovor. U nizu složenih procesa koji su na to uticali na prvo mesto istice superiornost u znanju i veštini. Dubrovcani su bili posrednici ne samo u prostoj trgovackoj razmeni, vec i na jednom daleko višem nivou, posredovali su izmedu mediteranskih, prvenstveno italijanskih privrednih centara, u kojima su u prethodnim stolecima razvijeni stilovi privredivanja i poslovne tehnike, i balkanskog zaleda, bez tradicije u tom pogledu. Dubrovacki uspon u XIV i XV veku pokazuje kako se i u ranijim epohama znanje naplacivalo, samo na posredan i neupadljiv nacin.
Rasprava Proizvodnja, zanat i tehnika u Srbiji srednjeg veka govori o tehnickim inovacijama koje su tokom srednjeg veka primenjivane u proizvodnji i zanatima Srbije. Proizvodna tehnika se formirala postepeno, iz raznorodnih delova. Najdubljem sloju pripada svakako ono što je doneto iz slovenske pradomovine, što je bilo zaokruženo i imalo težište u agrarnoj tehnici, proizvodnji alata i oružja, skromnoj veštini gradenja. U to se naslede antike ulilo uglavnom posredstvom Vizantijskog carstva. Važnu dopunu je predstavljalo i apsorbovanje Sasa, koji su u Srbiju došli sredinom XIII veka, donevši osobenu kulturu, cija je srž bila u razvijenim veštinama rudarenja i metalurgije.
Rasprava Proizvodnja zlata, srebra i bakra u centralnim oblastima Balkana do pocetka novog veka pruža sliku razvoja rudarstva u srdnjovekovnoj Srbiji i Bosni. Bez obzira na izuzetan znacaj rudarske proizvodnje u istoriji centralnog i zapadnog Balkana, poceci ove proizvodnje su slabo poznati. Svakako da su povezani sa dolaskom Sasa. Rudarska proizvodnja koja je verovatno otpocela u Brskovu, u teško pristupacnom planinskom kraju u gornjem toku reke Tare, postepeno se širila. Do pocetka XIV veka na pomenutoj teritoriji bilo je vec desetak rudnika, da bi ih do polovine XV veka bilo gotovo pedeset. Tehnika primenjivana u rudnicima balkanskih zemalja može se rekonstruisati uglavnom na osnovu spomenika rudarskog prava XV i XVI veka i turskih akata iz tog doba. Uticaj Sasa osecao se kako u proizvodnoj tehnici tako i u rudarskom pravu. Najpoznatiji pravni akt ovog perioda je Zakon o rudnicima iz 1412. godine, koji je donela komisija sastavljena od 24 rudara. Od samog pocetka rudarstva na Balkanu deo proizvedenih metala ostao je predmet trgovine i odvožen je u druge zemlje. U gradove na jadranskoj obali trgovci su metale donosili u obliku vecih ili manjih komada karavanima tovarnih životinja. Najveci deo metala što se slivao prema moru ukrcavan je na brodove i odvožen u Veneciju. Do 1358. godine, dok je Dubrovnik bio pod vrhovnom vlašcu Venecije, veze sa venecijanskim tržištem bile su pojacane ogranicavanjem njegove trgovine sa drugim krajevima. Privlacna snaga mletackog tržišta bila je tako jaka da je ono zadržalo najvažnije mesto u dubrovackoj trgovini metalima i u vreme kada ona nije više bila usmeravana politickim sredstvima. Statistike o boravku trgovaca potvrduju da je rudarstvo u centralnim oblastima Balkana svoj najveci procvat doživelo izmedu 1420. i 1455. Pod turskom vlašcu se zapaža opadanje proizvodnje u rudnicima na Balkanu, što na kraju dovodi do njihovog zamiranja. Medutim, to opadanje je bilo dugo i njegov tok i uzroci još nisu dovoljno prouceni.
U prvom delu nalaze se i radovi Dva zakasnela poleta u balkanskom rudarstvu: XV i XVI vek, Dubrovcani kao preduzetnici u rudarstvu Srbije i Bosne i Merenje i mere u srednjovekovnoj Srbiji , koji iz razlicitih uglova tretiraju vec pomenuta pitanja iz privredne istorije Srbije.
Drugi deo knjige, koji nosi naslov Društveni modeli i društvene stvarnosti , sadrži dvanaest rasprava usmerenih ka društvenoj istoriji. Rad Udeo srednjega veka u formiranju etnicke karte Balkana bavi se problemima takozvane etnogeneze na prostorima Balkana. Autor se zalaže za termin „etnoistorija" umesto „etnogeneze". Osnovna obeležja etnoistorijskog pristupa ovoj problematici su uvažavanje prostornih i vremenskih cinilaca, istorijski pristup u radu na izvorima, kombinovanje sa konceptualnim aparatom i kriterijima onih naucnih
disciplina koje se bave društvenim grupama raznih vrsta (socijalna antropologija, socijalna psihologija, sociologija i dr.). U odnosu na tradicionalnu istoriografiju, osobenost ove specijalne grane je u usmeravanju interesa prema pojavama bitnim za obrazovanje, održavanje, širenje ili sužavanje grupe. Etnogeneza kao koncept istorijski je uslovljena situacijom XIX ili XX veka, pa i u najboljem slucaju selekcioniše i analizira one uslove, komponente i obeležja koji su doprineli razvoju i individualnosti jednog naroda, po pravilu u onom obimu koji je imao u svesti o sebi izgradenoj do XIX veka. Etnoistorija uzima u obzir i negativne procese, takve koji su ometali integraciju grupe, koji su uticali na njeno cepanje i sužavanje. Rast jedne etnicke grupe teško se može zamisliti bez išcezavanja drugih, pa je potrebno operisati i konceptom suprotnim od etnogeneze, takvim koji bi obuhvatao cinioce propadanja i išcezavanja etnickih grupa. Na samom Balkanskom poluostrvu najveci doprinos srednjovekovnog perioda uoblicavanju etnicke karte podrucja je u procesu ukrupnjavanja, usled koga na mestu velikog broja malih grupa s pocetka, imamo mali broj velikih grupa na kraju posmatranog perioda. U vezi sa nesumnjivim procesom rasta i ukrupnjavanja namece se pitanje o ciniocima koji su delovali da tokom srednjeg veka dode do promene reda velicina. Pored uticaja
prirodnog priraštaja i širenja imena i etnickih obeležja putem osvajanja i preslojavanja, odnosno združivanja, stapanja i asimilacije prostorno ili kulturno bliskih grupa, mnogi primeri ukazuju na znacajnu ulogu politickog faktora, integrativnih procesa koji su se odigravali u okvirima srednjovekovnih država.

Jedan od najinteresantnijih problema naše srednjovekovne prošlosti razmatran je u raspravi Kontinuitet i prekid medu hijerarhijama: primorski gradovi i njihovo zalede u srednjem veku . Proucavanje istorije srednjovekovnih gradova na istocnoj obali Jadrana olakšano je brojnim dokumentima koji su sacuvani u njihovim arhivima i arhivu venecije. Pogotovo od XIII stoleca, otkada je moguce pratiti u najopštijim crtama individualni razvoj gradova i uociti osobenosti položaja svakoga od njih, medusobno ih uporediti i izvesti zakljucke o njihovom relativnom usponu i zaostajanju. Pisanim izvorima se od ovog doba pridružuju i neka vidljiva svedocanstva o relativnom blagostanju i ekonomskoj snazi, pre svega gradske zidine i katedrale. To je doba i diferencijacije medu gradovima, koja je za rezultat imala izraziti rast jednih i zakržljavanje drugih. Presudnu ulogu u razvoju gradova imala je trgovina, a prednost u njoj ostvarili su oni gradovi koji su imali povoljan položaj, ljudski potencijal neophodan za trgovacku aktivnost i izvestan pocetni kapital. U gradove sa najsnažnijim usponom u Dalmaciji mogu se svakako ubrojiti: Zadar, Split , Dubrovnik i Kotor. U okvirima svake komune ponaosob došlo je do socijalne stratifikacije i izgradivanja institucija zapanjujuce slicnih ako se ima u vidu da se svaki grad odvojeno razvijao. U toku XIV veka, negde ranije negde kasnije, u svim gradovima, izuzev dva-tri, donete su odluke po kojima su clanovi veca mogli biti samo oni plemeniti gradani ciji su ocevi i dedovi bili clanovi veca. Podela na plemstvo i puk nije mimoišla nijedan od gradova Dalmacije i Zete. Medutim, od petnaestak gradova kojima se rad bavi, samo u Dubrovniku su stvari tekle onako kao u Veneciji, tj. zavedena je potpuna vlast plemstva i postignuta pokornost puka, ucvrstio se patricijski režim, koji ce funkcionisati do Napoleonovog vremena. U ostalim gradovima vodile su se ceste unutrašnje borbe koje su potrajale cetiri stoleca. Kontinuitet elitnog sloja u gradovima ocuvace se kroz citav period, za razliku od zaleda, gde su kontrasti proistekli iz društvene podele bili mnogo veci, ali je, bez obzira na to, moc elite ovde bila izrazito krhka. Ovu razliku donekle umanjuje mikrosituacija koju rad prati u kraškim poljima u neposrednom zaledu gradova, pre svega kroz plemenite opštine Poljicana i Paštrovica.

Crkvenim prilikama na Balkanu posvecene su tri rasprave, Pravoslavna crkva u srpskoj državi , Dualisticka heterodoksija u ulozi zemaljske crkve: Bosanska crkva i Katolicke parohije u srednjovekovnoj Srbiji . Rasprava o dualistickoj crkvi u Bosni pokušava da odgovori na dilemu koja je postojala u starijoj literaturi u vezi sa kontinuitetom izmedu monaške zajednice sa kojom je papski legat Kazamari imao kontakt 1203. i docnije crkve bosanske. Konstatujuci da na osnovu zapisa iz Batalovog jevandelja možemo zakljuciti da ta veza nesumnjivo postoji, autor proucava stanje bosanske biskupije u vreme kada su je jeretici preuzeli i njeno prerastanje u zemaljsku crkvu bosanske države. Kljucni trenuci tog procesa odvijali su se izmedu 1233. godine i sredine XIII stoleca. kao što je XIII vek bio doba uspona crkve bosanske, naredna dva, XIV i XV, oznacice njen pad. Uzroci tog pada ležali su kako u naglom širenju Bosne na oblasti pod uticajem katolicke odnosno srpske pravoslavne crkve, tako i u pojacanoj katolickoj akciji podupiranoj od bosanskih vladara. Snaga bosanske crkve je ipak kopnila lagano zbog veza sa plemstvom i pozicije koju je u državi zauzela u vreme kad su se pocela izgradivati staleška prava plemstva. Do dolaska Turaka na ove prostore bosanska crkva je vec bila razbijena. Neraspoloženje silom preobracene hijerarhije i upornost malobrojnih vernika nisu mogli više ništa promeniti. Tursku vlast su docekali sasvim neznatni ostaci bosanskih patarena. Kasnija islamizacija Bosne dovedena je, s opravdanim razlogom, u vezu sa bosanskim patarenima ipak samo na indirektan nacin, jer je u stvorenoj specificnoj verskoj situaciji vecina stanovništva živela izvan svake crkve.