Bosna Franciscana. Casopis Franjevacke teologije Sarajevo, god. VIII, broj 13 (2000), str. 509–512

Sima M. Cirkovic, RABOTNICI, VOJNICI, DUHOVNICI. DRUŠTVA SREDNJOVEKOVNOG BALKANA

Equilibrium, Biblioteka Dimenzije istorije, Knjiga 1, Beograd 1997, str. 516.

O sedamdesetgodišnjici Sime Cirkovica (1929) najsumarnije prikazivanje njegova života i djela svodilo bi se, uz upotrebu obilja epiteta, na predstavu jednog od najvecih južnoslavenskih historicara današnjice. Bibliografija s preko 300 strucnih radova medievalnog predznaka, s desetinom zasebnih izdanja, uvrštava ga medu najplodnije autore. Prepoznatljiva obrada Stjepana Vukcica Kosace, " Istorija srednjovjekovne bosanske države", pristupi Crkvi bosanskoj, historiji Srbije, metodologiji i historiji historiografije ukazuju na širinu tematskih okvira i prodorne rezultate. Radni vijek proveden sa studentima, odgoj generacija naucnih radnika, kreiranje razvoja nauke i aktualni aktivni rad u struci, omedivao bi definiranje pocetka i naziranje sredine skice, a eventualnom kraju, pokazale bi i površne analize, pripadalo bi smještanje Cirkovica u galeriju istaknutih djelatnika suvremenog doba.
Na jednom od mjesta gdje bi se mogli praviti svakovrsni presjeci Cirkoviceva djela, horizontalno i vertikalno sagledavati pristup, razumjeti i definitivno, mnogo nauciti o srednjovjekovlju, nalazi se i Cirkoviceva najnovija knjiga Rabotnici. vojnici, duhovnici. Društva srednjovekovnog Balkana . Ona predstavlja izbor radova u kojima je Cirkovic obradivao društvo, privredu i kulturu jugoistoka Evrope, Bosne i Srbije u srednjem vijeku, kroz skoro cetiri decenije svoga života.
Prateca "Rec autora. Pred nasledem srpske medievistike sredinom XX veka", sažeti je pregled razvoja srpske historiografije, cime se Cirkovic temeljitije bavi u posljednje vrijeme. Iduci od najranijeg i najstarijeg J. Rajica, preko I. Ruvarca, C. Mijatovica, S. Novakovica, K. Jireceka, J. Radonica, pa mladih, S. Stanojevica, V. Corovica, G. Ostrogorskog, G. Cremošnika, M. Dinica, do svog vremena, Cirkovic ocrtava konture historiografskog rasta prateci i isticuci usavršavanje pristupa i širenje spoznaja kao temeljnih vrijednosti u historijskoj nauci. Svoj pristup, u drugoj polovini XX. stoljeca, Cirkovic smješta u pravce prethodnog razvoja srpske historiografije i okvire orjentira nadenih u svjetskoj nauci.
U pomenutom izboru nalazi se 30 radova okupljenih u tri tematske cjeline. Prvom cjelinom, Materijalne strukture: kontinuitet i promena (devet radova, str. 19–168), istaknuti su pogledi na karakteristike privrednog razvoja. Ovi radovi tretiraju razvoj i zaostalost na Balkanu, naturalnu i tržišnu proizvodnju, rudarstvo, zanatstvo, mjere i prisustvo Dubrovnika i Dubrovcana u privrednom rastu zaleda. Druga cjelina, Društveni modeli i društvene stvarnosti (12 radova, str. 169–366), predstavlja Cirkovicevu obradu srednjovjekovnog društva: etnicku i vjersku sliku, gradsko društvo, radanje bosanskog kraljevstva, feudalnu hijerarhiju, rusašku gospodu, veze licne zavisnosti, staleške skupštine, seoske opcine i vojsku. U posljednjoj cjelini ( Kulturni obrasci društva u sazrevanju , devet radova, str. 367–488), zastupljen je pristup kulturnoj historiji. Obraden je jugoistok Evrope kao raskršce i osvijetljeno je prožimanje civilizacija Istoka i Zapada, srpski i bosanski dvorovi i njihova kultura, pismenost, cirilsko štamparstvo i rani protestantizam.
Uvršteni radovi predstavljaju izbor iz dugotrajnog istraživackog rada S. Cirkovica. Dijelom su bili objavljeni u domacim, južnoslavenskim publikacijama, a dijelom su to referati kojima je autor uspješno prezentirao istraživanja historije Bosne i Srbije u srednjem vijeku. Vecina saopštenja, podnesenih na medunarodnim skupovima – znacajnim okupljanjima struke, prvi put je dostupna i to u prevodu (s francuskog, njemackog, talijanskog i engleskog). Neka su i prvi put objavljena: Dva zakasnela poleta u balkanskom rudarstvu: XV i XVI vek ; i Katolicke parohije u srednjovekovnoj Srbiji . Ova, po autorovim rijecima "prigodna saopštenja", najzapaženije su elaboracije uznapredovalih istraživanja privrede, društva i kulture na jugoistoku Evrope u južnoslavenskoj historiografiji.
Knjiga je snabdjevena ilustracijama, kartama, registrom i kracom ali bogatom skicom života i djela S. Cirkovica od strane Vlastimira Ðokica.
Pored karakteristika izbora, mogu se, u ovakvoj prilici, dati i neka moguca opca izdvajanja. Prva cjelina, obilježjem razvoja medievalistike u "Cirkovicevo vrijeme" rezultirala je, pored vlastitog angažmana, i potrebom za sintetiziranjem proucavanja privrede i uvrštavanjem dostignutih rezultata u evropske okvire. Na tom mjestu razina "prigodnog" pokazivala se kvalitetnim zaokruživanjem kojim se prezentirao južnoslavenski nivo struke ( Proizvodnja zlata, srebra i bakra u centralnim oblastima Balkana do pocetka novog veka ; Naturalna privreda i tržišna proizvodnja izmedu XIII i XIV stoleca ; Dubrovnik i zalede u srednjem veku ) . Sinteza radova velikog broja privrednih historicara iskorak je u pracenju historiografskog rasta. Životnost struke najjace se izražava u drugoj cjelini. Ona je zastupljena s najvecim brojem radova kojima se Cirkovic izdvajao znacajnijim unapredivanjima pristupa ( Verna služba i vjera gospodska. Veze licne zavisnosti u bosanskoj državi ; Sugubi venac. Prilog istoriji kraljevstva u Bosni ; Rusaška gospoda. Bosanski velikaši na putu emancipacije ; Neostvarena autonomija: Gradsko društvo u Srbiji i Bosni ; Rat i društvo: Najamnici i njihova cena ) . Takvoj liniji pripada i treca cjelina u kojoj su sagledavanja srednjovjekovne kulture na jugoistoku Evrope približena dostignucima zapadnoevropske historiografije ( Susreti velikih civilizacija oko 1300. Istok i Zapad u jugoistocnoj Evropi ; Odjeci ritersko-dvorjanske kulture u Bosni ; Dvor i kultura u bosanskoj državi ; Dvor srpskih vladara: Od utvrdenja do gradskog naselja ).
Cirkovica, kroz ovaj izbor, karakterizira aktivan stvaralacki angažman na historiji razvijenog srednjeg vijeka. Neimar je istraživanjem obimne arhivske grade uspijevao ne samo da proširi, nego i da u zacetku definira nove spoznajne pravce u shvatanju srednjovjekovlja. Takav prilaz, narocito u proucavanju društvene strukture, omogucio mu je korisna sintetiziranja koja se odlikuju stabilnošcu i temeljitošcu.
Mnoge stranice historije jugoistoka Evrope u srednjem vijeku danas su punije i povezanije upravo zahvaljujuci S. Cirkovicu. Cirkovic je ipak majstor sinteze. U svome izrazu on omogucuje preglednost, citljivost i razumljivost. Tim obilježjima jednostavnosti, jasnoce akademika, prateca je znacajka neprestano serviranje novih spoznaja.
Ranjiva mjesta, rijetka i obavezna, najcešce su boljka pracenja naslijeda historiografskog rasta srpske medievalistike na onim mjestima gdje se vlastitim istraživanjima nije konkretno vršila njena kritika (rani srednji vijek, prije svega).
U Cirkovicevom opusu, i kroz ovaj izbor, istaknuta je linija kojom je on proucavanju historije srednjovjekovne Bosne dao širi tematski okvir. Uprkos, prema plodnom bibliografskom rastu, pomjeranja tematskih okvira prema historiji srednjovjekovne Srbije, ona je sintetskim okvirima ostavila najznacajnije tragove.
Izbor Rabotnici, vojnici, duhovnici olakšava sagledavanje Cirkovicevih nastojanja da rast historiografije obogati uspješnim povezivanjem nasljeda s razvojem moderne evropske historiografije. Autoritet u struci, izgraden na dugotrajnom usavršavanju i stabilnim rezultatima, uveo je Cirkovica u središte, centralno mjesto na kojem se znacajno prelama rast historiografije u mnogim segmentima struke. U toj poziciji Cirkovicevi suvremenici i buduci naraštaji imaju stabilna mjerila. Ponovo objavljeni, teže pristupacni u raznim publikacijama i prevedeni, ovi radovi su vrijedno osmišljavanje i koristan oslonac struci. Izdavaci ne bi pogriješili kada bi planirali i priredili višetoman izbor iz opusa S. Cirkovica.

Esad Kurtovic