Po sveukupnom znacaju svoga dela, Mihailo Dinic (1899-1970) profesor Univerziteta u Beogradu i akademik SANU, uz Georgija Ostrogorskog i Svetozara Radojcica predstavlja kljucnu licnost srpske istoriografije XX veka.

Najvažnije studije osnivaca beogradske škole medievistike publikovane u inostranim i domacim naucnim publikacijama u razdoblju 1930-1970 (dve studije prvi put se pojavljuju na srpskom). Dvadeset studija grupisano je u cetiri tematske celine. U prvoj, Pogledi na celinu , nalazi se pregled istorije Balkana od 1018. do 1499. koji je autor napisao za Kembricku istoriju srednjega veka, za ovu knjigu preveden sa engleskog; opšti pregled istorije Srbije od VII do XV veka; pregled istorije Bosne od X do XV veka i rasprava o nazivima srpske države u srednjem veku. Drugu celinu, Stvarnost i ideologija vladanja , cine studije o srpskoj vladarskoj tituli u vreme carstva i njenoj percepciji kod savremenika; organizaciji vlasti u srpskoj državi u vreme carstva i u doba Despotovine; knjiga o državnom saboru u srednjovekovnoj Bosni, te rasprava o krunisanju bosanskih vladara. U trecoj celini, Društveni slojevi i društvene grupe , nalaze se obimna prosopografska studija o humsko-trebinjskoj vlasteli i studije o sokalnicima, Dubrovcanima u ulozi vlastele u Srbiji i Bosni i o stranim najamnicima u srednjevekovnoj Srbiji. Najzad, poslednja, cetvrta celina, Materijalna podloga društvenog razvoja sadrži cuvenu autorovu knjigu o rudarstvu u srednjovekovnoj Srbiji i Bosni; te studije o gradovima u srednjovekovnoj Srbiji, o dubrovackoj srednjovekovnoj karavanskoj trgovini, o tributima koje je Dubrovacka republika placala vladarima iz bližeg zaleda za slobodu trgovine.

Studije se objavljuju na srpskom jeziku, cirilicom, sa podacima o prvobitnom izdanju, s uobicajenim naucnim aparatom, Predgovorom akademika Cirkovica, iscrpnim registrom i potpunom bibliografijom autora.

Knjigu su priredili akademik Sima Cirkovic i Vlastimir Ðokic.

O piscu

“Naucno delo Mihaila Dinica (1899-1970), akademika i profesora Beogradskog univerziteta, nastalo u periodu 1930-1970, nije bilo okrenuto širokoj publici. Objavljivano skoro iskljucivo u naucnim casopisima i izdanjima Akademije nauka u formi studija i knjiga sa naucnim aparatom, ono nije privlacilo pažnju javnosti i ostalo je uglavnom nepoznato. U krugovima strucnjaka ono je, medutim, s pažnjom praceno i izvršilo je veliki uticaj na razvoj istraživanja i upoznavanja srpskog srednjeg veka. Mihailo Dinic se prikljucio onom pravcu istraživanja koji je ukazao i svojim delom prokrcio Konstantin Jirecek (1854-1918). Njegova bitna obeležja bila su: oslanjanje na novu i nepoznatu arhivsku gradu, stroga kriticnost i objektivnost. Jirecek je otkrio bogatstvo i znacaj arhiva nekadašnje Dubrovacke republike za stariju srpsku istoriju, ali ga nije mogao do kraja upoznati niti iskoristiti. Arhivskim istraživanjima se posvetio veci broj istraživaca, najdoslednije i sa najviše sistema Mihailo Dinic. Zahvaljujuci otkrivenoj i prikupljenoj gradi Dinic je mogao da pokrene nove teme kao što su: karavanski saobracaj, recepcija vatrenog oružja u Srbiji, dubrovacki tributi srpskim vladarima; mogao je da osvetli istorijsku geografiju dotad malo poznatih oblasti kao što su Srem i Hercegovina, da obogati poznavanje rudarstva, ciji je znacaj uocio vec Jirecek. Najveci deo Dinicevih pionirskih radova sabran je u ovoj knjizi. Znacajan doprinos dao je upoznavanju politicke istorije, pre svega perioda Nemanjica od osnivaca dinastije do cara Dušana, kome je posvetio nekoliko rasprava. Njegovi sinteticki pregledi imaju sve odlike istraživackih radova: cvrsto oslanjanje na izvore, povlacenje bitnih razvojnih linija, strogu objektivnost. Kao univerzitetski profesor Mihailo Dinic je sa svojim kolegama obezbedivao kontinuitet naucnog razvoja, od njega potice škola medievista koja i danas unapreduje poznavanje srpskog srednjeg veka.” (Sima Cirkovic)

Knjiga Srbi medu evropskim narodima sadrži 374 stranice teksta, selektivnu bibliografiju (posebnih, sintetskih i monografskih dela), registar, 40 crno-belih fotografija i 16 istorijskih karata. Unutar ovih ne narocito prostranih okvira nalazi se opšti pogled na istoriju Srba od vremena njihove pojave na Balkanu – ukljucujuci istorijske i geografske odlike sveta u kome su se našli – pa sve do naših dana. Ovo poslednje razdoblje dato je u vidu Epiloga, jer autor ne veruje u vrednost istoricarevog posla bez minimalne istorijske distance. Ali, s druge strane, epilog je tu, nije “izbegnut”, jer autor cvrsto veruje u istoricarevu pozvanost da u svom vremenu razotkriva istorijske rezultante koje mogu ciniti iskustvenu podlogu za procenjivanje savremenih prilika. Sve drugo što se želelo reci o celokupnoj srpskoj istoriji ukomponovano je u osam obimnijih, na manje delove razudenih glava. Rec je, dakle, o jednom sintetskom delu u kome celina istorijskih procesa ima prevagu nad detaljem i dogadajem. Takav pristup bio je neizbežan zbog konceptualnih i prostornih razloga. Ali, on je na pravi nacin mogao biti ostvaren samo zahvaljujuci Cirkovicevoj erudiciji, njemu svojstvenim analitickim sposobnostima i promišljanju istorije.

Komentari

“Knjiga Srbi medu evropskim narodima retka je u svojoj vrsti za naše prilike. Po svojim vrednostima, medutim, ona svakako predstavlja retkost i u medunarodnim razmerama. Svojim pronicanjem u suštinu istorijskih procesa, ovo delo Sime Cirkovica prevazilazi uobicajene okvire “klasicne” istoriografije i zalazi u domen filozofije istorije. I u jednoj i u drugoj sferi nadena je prava mera i sacinjen tekst koji je koliko zanimljiv za prosecno zainteresovanog citaoca, toliko i podsticajan za profesionalnog istoricara u njegovim traganjima za autenticnim istorijskim procesima.“ (Ljubomir Maksimovic, Istorijski casopis, LII, 2005).


„Englesko izdanje Cirkoviceve knjige pojavilo se u trenutku kada je slika o Srbiji i Srbima u citavoj Evropi bila nepovoljnija nego ikad. Sa tog stanovišta je izuzetno znacajna uloga Cirkoviceve rekonstrukcije istorije srpskog naroda, i to u najširem luku: od doseljavanja slovenskih plemena na Balkan, preko hristi-janizacije, uticaja Vizantije ciji je trag ostao trajan, srpske srednjovekovne države, turskih osvajanja i nestanka Srbije kao maticne zemlje, ponovnog radanja srpske države posle 350 godina u XIX veku, borbi za ujedinjenje srp¬skog naroda koji je ostao van obnovljene srpske države, balkanskih ratova i Prvog svetskog rata, stvaranja Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca 1918. – od 1929. Kraljevine Jugoslavije – i ponovnog nestanka Srbije, integralnog jugoslovenstva, Drugog svetskog rata i nestanka Jugoslavije, njene obnove na osnovama federalizma pod komunistima, ponovnog izranjanja Srbije, do sloma komunizma i raspada jugoslovenske države. U složenosti ove slike sadržano je, prema Cirkovicu, objašnjenje onog preloma na kome se srpski narod našao na kraju XX veka. Srpsko izdanje Cirkoviceve knjige ima i dodatan znacaj. U pravoj kon¬fuziji koja vlada u shvatanjima i opštoj nivelizaciji kriterija, ona uspostavlja red, precizira znacenje pojmova i revitalizuje kriticko mišljenje bez koga nema nauke pa ni realne svesti ni naroda ni njegovih politickih i intelektualnih elita o sebi. Jednom reci, u delu Srbi medu evropskim narodima Cirkovic je, možda na najpotpuniji nacin, potvrdio ono cega se kao istoricar uvek držao: nema istorije bez teorije.“ (Latinka Perovic, Tokovi istorije 3-4/2005).

„Najvažniji inovacijski doprinos profesora Cirkovica u ovom slucaju je genealoška deetnizacija srpske istorije. Narod je za njega društvena grupa sa svešcu o pripadnosti istoj zajednici. Dalje, mnogo ga više zanimaju prostori srpske istorije nego jednoznacno shvacene teritorije, isto tako mnogo ga više zanimaju vremena srpske istorije, u kontinuitetima i diskontinuitetima, nego irealne linearne projekcije tradicionalnih periodizacija. Meni je posebno blizak nacin na koji on sažima procese stvaranja moderne srpske nacije na konfliktnim imperijalnim višegranicjima, kao svojevrsni obrazac primjene metoda „izazova“ i „odgovora“, kako je te pojmove shvatao Arnold Tojnbi. Ova knjiga citaoca suocava sa svešcu da je narod istorijski otvorena društvena zajednica, da može nastajati, razvijati se, ali i nestajati, da je kljuc „sudbine“ naroda – izraz koji prof. Cirkovic ne koristi – u ljudima samim, u individualnom i kolektivnom smislu. Kljuc je u pojedincima i skupinama koji se sa narodom identifikuju i koji svoju identifikaciju proveravaju pre svega time kako odgovaraju na egzistencijalne, na epohalne izazove koji su bitni za proveri njegovih ljudskih mogucnosti.“ (Drago Roksandic, NIN, 19.3.2009).

Iako istoricari i naucnici u društvenim naukama nisu uvek bili najbolji susedi, poslednjih godina je sve jaca konvergencija izmedu istorije i razlicitih disciplina društvenih nauka. Kako su sociologija, antropologija i društvena teorija uticale na istorijska istraživanja, tako su i društvene nauke postajale sve više istorijske po svome karakteru. Piter Berk, koji je igrao centralnu ulogu u tom približavanju, uzeo je na sebe da odgovori na ono što naziva prividno jednostavnim pitanjima: od kakve je koristi društvena teorija za istoricare i kakva je korist od istorije za društvene teoreticare. On raspravlja o nastajanju odnosnih disciplina, o relevantnosti socioloških koncepata i metoda za istoricare i o relevantnosti istorijskih metoda i rezultata za sociologe. Berk razmatra i najnovije razvojne tokove u podrucjima istorijske sociologije i “nove istorije”, ukljucujuci žensku istoriju, mikroistoriju i istoriju svakodnevnog života. Raspravu o konceptima i metodima dopunjuje analizirajuci odabrane studije slucaja koje ukljucuju radove Brodela, Le Roa Ladirija, Elijasa, Fukoa i Salinsa.

Komentari

U knjizi Pitera Berka Istorija i društvena teorija (History and Social Theory) sažeto je iskustvo istoriografije druge polovine XX veka, kada je prevladana autisticka zacaurenost karakteristicna za istoriografiju prethodnog stoleca, i kada se istoriografija širom otvorila prema drugim naukama o coveku i društvu. Istoricarima je ta promena usmerenja nametnula potrebu da tradicionalnoj metodologiji, zaokupljenoj prvenstveno izvorima, kritikom, pomocnim naukama i sl., dodaju jednu novu dimenziju koja ukljucuje analizu i kritiku konceptualnog aparata, kriterija, i uopšte svih misaonih oruda kojima se služe. Svestrani napredak u istraživanjima nije pratila metodološka refleksija, nije bilo metodoloških traktata poput onih iz XIX veka, koji su poucavali kako se piše istorija. Ovom knjigom Piter Berk je doprineo prepoznavanju i razumevanju te nove dimenzije metodologije istoricara, pa ce stoga biti dragocen putovoda svima onima koji se pripremaju za zanat istoricara, ali ne samo njima vec i onima koji se pitaju kako se danas misli istorija. (Sima M. Cirkovic)

Knjiga Pitera Berka popunjava prazninu u srpskoj istoriografiji kada je rec o pitanjima istorijske metodologije uprkos pomacima koji su na tom polju, pre svega prevodenjem najvažnijih dela sa stranih jezika, ostvareni u proteklih desetak godina. Ako svojim stilom pomalo i nalikuje udžbeniku, onda je to, nesumnjivo, udžbenik od cijeg bi pažljivog citanja svaki mladi istoricar (i ne samo on) imao znatne koristi. (Mihael Antolovic, profesor Pedagoškog fakulteta u Somboru).